
تهران- ایرنا- قلب خیابان لالهزار تهران، عمارتی قاجاری هنوز روایتگر روزگاری است که رجال سیاسی و شخصیتهای مشروطه در آن رفتوآمد داشتند، خانهای که بعدها با میزبانی از سریال خاطرهانگیز «دایی جان ناپلئون» به شهرتی دوباره رسید و امروز بهعنوان یکی از آخرین یادگارهای لالهزار قدیم بخشی از تاریخ و هویت فراموششده پایتخت را در میان دیوارهای آجری خود حفظ کرده است.
به گزارش خبرنگار ایرنا، لالهزار را اگر بتوان ورق زد در هر گوشهاش میتوان نشانی از تهران دیگری پیدا کرد، تهرانی با سینماهای خاطرهانگیز، کافههای شلوغ، عمارتهای باشکوه و باغهایی که روزگاری عطر زندگی در آنها پیچیده بود. امروز اما از آن همه هیاهو و شکوه، جز خاطرهای در عکسهای قدیمی و روایتهای نسلهای گذشته چیز چندانی باقی نمانده است.
در میان ساختمانهای بلند و مغازههای پرتردد این خیابان، خانهای هنوز نفس میکشد که گویی زمان، نتوانسته خاطراتش را از آن بگیرد، خانهباغ اتحادیه، همان خانه دایی جان ناپلئون که روزگاری شاهد رفتوآمد رجال قاجار و روایتگر فصلهایی از تاریخ تهران بود. پشت سردر آجری و دیوارهای کهنه این عمارت، قصه شهری پنهان شده که آرامآرام چهرهاش را تغییر داده اما هنوز یادگارهایی دارد که نمیگذارند گذشتهاش به فراموشی سپرده شود.
روایت دیوارهایی که تاریخ تهران را دیدهاند
در میان هیاهوی خیابان لالهزار و ساختمانهایی که هر روز بخشی از خاطره تهران قدیم را پشت سر میگذارند، خانهباغی هنوز ایستاده است؛ عمارتی قاجاری که روزگاری میزبان رجال سیاسی و دیدارهای سرنوشتساز بود، بعدها با نام «دایی جان ناپلئون» به خانهای آشنا برای میلیونها بیننده تبدیل شد و امروز بهعنوان تنها بازمانده باغهای تاریخی لالهزار، بخشی از حافظه معماری و اجتماعی پایتخت را در خود حفظ کرده است.
لالهزار امروز را که قدم بزنی، شاید کمتر نشانی از آن خیابان پرزرقوبرق و پرجنبوجوش روزگار گذشته پیدا کنی، خیابانی که روزگاری کافهها، تماشاخانهها، سینماها و بناهای باشکوهش، آن را به یکی از مهمترین کانونهای فرهنگی و اجتماعی تهران تبدیل کرده بودند. اما در میان این تغییرات، خانهباغ اتحادیه همچنان ایستاده است گویی زمان در پشت دیوارهای آجری آن، مسیر دیگری را انتخاب کرده است.
این خانه فقط یک بنای قدیمی نیست؛ بخشی از تاریخ پایتخت است که از روزگار قاجار تا امروز، روایتهای متفاوتی را به خود دیده است؛ از رفتوآمد ناصرالدینشاه و نشستهای سیاسی دوران مشروطه گرفته تا خاطرات تصویری سریال ماندگار «دایی جان ناپلئون».
خانهای که روزگاری میزبان تصمیمهای بزرگ بود
خانهباغ اتحادیه که با نام خانه امینالسلطان نیز شناخته میشود به دوران قاجار تعلق دارد و در محدوده میان خیابانهای لالهزار و فردوسی واقع شده است. این عمارت در دوران صدارت میرزا علیاصغرخان اتابک، معروف به امینالسلطان از خانههای مهم و محل رفتوآمد شخصیتهای سیاسی و میهمانان خارجی به شمار میرفت.
روایتهای تاریخی از حضور ناصرالدینشاه در این خانه و برگزاری دیدارهای مهم سیاسی در آن، حکایت دارند. در سالهای منتهی به مشروطه نیز این عمارت با برخی شخصیتهای سیاسی و انقلابی آن دوره پیوند داشته است.
روزگاری محدوده این باغ بسیار گستردهتر از فضای کنونی آن بود اما با گذشت زمان و تغییر مالکیتها، بخشهایی از اراضی آن تفکیک و به فروش رسید. در نتیجه، بناها و فضاهای مختلفی جای خود را به ساختمانها و کاربریهای جدید دادند و از باغ بزرگ گذشته، تنها بخشی محدود باقی ماند.

سرگذشت این خانه با تاریخ سینما و تلویزیون ایران نیز گره خورده است. خانهای که روزگاری محل زندگی خانواده اتحادیه بود، در دهه ۱۳۵۰ به لوکیشن مجموعه تلویزیونی «دایی جان ناپلئون» به کارگردانی ناصر تقوایی تبدیل شد.
این مجموعه تلویزیونی که از آثار ماندگار تاریخ تلویزیون ایران است، نام خانه را برای نسلهای مختلف آشنا کرد؛ بهگونهای که بسیاری از مخاطبان، این عمارت را نه با نام امینالسلطان بلکه با عنوان خانه دایی جان ناپلئون میشناسند.
رحیم اتحادیه در سال ۱۲۹۵ این ملک را از وراث امینالسلطان خریداری کرد و پس از تفکیک آن به ۳۰ سهم، میان فرزندان خود تقسیم کرد. در سالهای بعد نیز بخشهایی از اراضی باغ به کاربریهای دیگری اختصاص یافت و بناهایی همچون سینما جهان، سینما شهرزاد، پارکینگ و مجتمع تجاری در محدوده زمینهای آن شکل گرفتند.
خانهای که تا مرز تخریب پیش رفت
خانهباغ اتحادیه در ۱۲ تیرماه ۱۳۸۴ با شماره ۱۲۰۵۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید اما این ثبت نتوانست برای همیشه آن را از خطر تخریب دور نگه دارد. صدور حکم دیوان عدالت اداری و خروج بنا از فهرست آثار ملی، نگرانیها درباره آینده این اثر تاریخی را افزایش داد.
در ادامه، موضوع خرید و احیای این خانه در شورای اسلامی شهر تهران مطرح شد و در نهایت سازمان زیباسازی شهرداری تهران در مهرماه ۱۳۹۴ آن را به بهای ۲۸ میلیارد تومان خریداری کرد.
این تملک، نقطه عطفی در سرنوشت خانه بود؛ عمارتی که بنا بر روایتهای موجود، مالکان و وراث آن نگران تخریبش بودند و حفظ هویت تاریخی بنا یکی از دغدغههای اصلی در روند واگذاری آن به شمار میرفت.

معماری قاجاری در میان آجرها و حوضهای قدیمی
خانه اتحادیه در محدوده کنونی خود، مجموعهای از بناهای متعلق به دورههای قاجار، پهلوی اول و پهلوی دوم را در بر میگیرد. چهار عمارت، سه حیاط، حوضخانه، حمام، هشت حوض و شش آبانبار قدیمی، بخشی از ویژگیهای معماری و تأسیساتی این مجموعه تاریخی هستند.
شبکه آبرسانی قدیمی و تنها بادگیر مجموعه نیز از ویژگیهایی است که ارزش تاریخی و معماری این خانه را دوچندان میکند.
در جریان عملیات مرمت و باززندهسازی، گروههای کارشناسی ابتدا مطالعات تاریخی و بررسی وضعیت بناها را انجام دادند و سپس استحکامبخشی ساختمانها در دستور کار قرار گرفت. مرمت و باززندهسازی بادگیر مجموعه نیز در فروردینماه ۱۳۹۶ انجام شد.
سردر آجری؛ شناسنامهای بر پیشانی خانه
اگر قرار باشد از میان اجزای مختلف این مجموعه، بخشی را بهعنوان نماد معماری آن معرفی کنیم، سردر آجری ورودی از خیابان لالهزار جایگاه ویژهای دارد سردری که تزئینات آجری آن، هنر استادکاران قدیمی را به نمایش میگذارد.
قرنیزهای بخش فوقانی، ستونهای نیمگرد در دو سوی ورودی، آجرکاریهای تزئینی و قوس خاص سردر، مجموعهای از جزئیات معماری را شکل دادهاند که در نگاه نخست، توجه هر رهگذری را به خود جلب میکند.
نقوش اسلیمی، قابهای تزئینی و ترکیب آجرهای تراشخورده در این ورودی، تنها عناصر زیباییشناختی نیستند بلکه نشانههایی از ذوق و مهارت معماران و آجرکارانی هستند که در روزگار گذشته، هویت بناهای تهران را با دست و هنر خود شکل میدادند.

میراثی که نباید فقط در قاب خاطره بماند
خانهباغ اتحادیه امروز فراتر از یک جاذبه تاریخی یا لوکیشن تلویزیونی، سندی از تحولات اجتماعی، فرهنگی و معماری تهران است بنایی که سرگذشت آن با روزگار قاجار، تحولات مشروطه، گسترش شهر، شکلگیری خیابان لالهزار و خاطرات تصویری چند نسل پیوند خورده است.
در شهری که بخش قابل توجهی از بناها و باغهای قدیمی آن زیر فشار توسعه شهری تغییر شکل داده یا از میان رفتهاند، حفظ چنین مجموعههایی فرصتی برای بازخوانی گذشته و شناخت هویت تاریخی پایتخت به شمار میرود.
شاید بسیاری از رهگذران لالهزار ندانند پشت آن سردر آجری چه روایتهایی پنهان شده است روایتی از روزگاری که باغهای این خیابان گستردهتر بودند، رجال سیاسی در عمارتهای آن رفتوآمد میکردند و هنوز خبری از ساختمانهای بلند و هیاهوی امروز نبود.
خانه اتحادیه از آن روزگار باقی مانده است خانهای که نهتنها خاطره یک سریال تلویزیونی بلکه بخشی از تاریخ فراموششده تهران را در آجرها، حیاطها و حوضهای قدیمی خود نگه داشته است.
راز جنخانه در دل عمارت قاجاری تهران؛ خانه دایی جان ناپلئون چه قصههایی دارد؟
در میان روایتهایی که درباره خانهباغ اتحادیه و گذشته پرماجرای آن دهانبهدهان میشود، داستانهایی هم وجود دارد که رنگوبوی دیگری دارند. برخی از افراد محلی در گفتوگو درباره این خانه به فضایی اشاره میکنند که در روایتهای قدیمی با عنوان «جنخانه» شناخته میشود؛ بخشی از عمارت که به گفته آنان، داستانها و باورهای خاصی درباره آن وجود داشته است. همین روایتها باعث شده خانه اتحادیه، علاوه بر پیشینه تاریخی و شهرت تلویزیونیاش، در ذهن برخی از مردم با قصههایی رازآلود نیز همراه باشد.
یکی از جذابیتهای خانههای تاریخی، همین لایههای پنهان از خاطرات و روایتهای مردمی است؛ قصههایی که گاهی از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و در کنار واقعیتهای مستند تاریخی، بخشی از حافظه شفاهی محله را شکل دادهاند. خانه اتحادیه نیز با حیاطهای قدیمی، راهروها، اتاقهای متعدد و دیوارهای کهنهاش، بستری برای شکلگیری چنین روایتهایی بوده است.
با این حال، آنچه درباره جنخانه نقل میشود، در حد باورها و روایتهای شفاهی مردم محلی است و سندی برای تأیید ماورایی بودن این ماجراها وجود ندارد؛ اما همین قصهها نشان میدهد که این عمارت فقط یک بنای تاریخی نیست، بلکه مجموعهای از خاطرات، شایعهها و روایتهایی است که هر کدام بخشی از هویت فرهنگی لالهزار قدیم را بازگو میکنند.
اینجا را با دایی جان ناپلئون شناختم
مریم یکی از بازدیدکنندگان خانه اتحادیه با اشاره به اینکه نخستین بار نام این عمارت را از طریق سریال خاطرهانگیز «دایی جان ناپلئون» شنیده است، گفت: تماشای این سریال همیشه برایم یادآور خانههای قدیمی تهران، حیاطهای بزرگ، حوضهای فیروزهای و معماری متفاوت گذشته بوده است. هیچوقت فکر نمیکردم روزی بتوانم از نزدیک وارد همان خانهای شوم که بخشهایی از این مجموعه تلویزیونی در آن فیلمبرداری شده است.
وی افزود: وقتی وارد خانه شدم بیش از هر چیز فضای حیاط و معماری قدیمی آن توجهم را جلب کرد. برایم جالب بود که این عمارت علاوه بر خاطره تلویزیونی، پیشینه تاریخی مهمی هم دارد و روزگاری محل رفتوآمد شخصیتهای سیاسی بوده است. به نظرم حفظ چنین خانههایی اهمیت زیادی دارد، چون با تخریب آنها بخشی از خاطرات و هویت شهر نیز از بین میرود.

رضا مرد سن و سال دار از دیگر بازدیدکنندگان با بیان اینکه لالهزار را بیشتر با سینماها و خاطرات تهران قدیم میشناسد، اظهار کرد: کمتر تصور میکردم در میان این همه ساختمان و رفتوآمد شهری، چنین خانهباغی همچنان باقی مانده باشد. وقتی وارد این مجموعه شدم، حوضها، درختان و ساختمانهای قدیمی مرا به یاد تصاویری انداخت که از تهران قدیم در فیلمها و عکسها دیده بودم.
وی ادامه داد: تصور اینکه روزگاری این خانه بخشی از یک باغ بزرگ بوده و شخصیتهای مهم تاریخی در آن رفتوآمد داشتهاند، بسیار جذاب است. به اعتقاد من، خانه اتحادیه فقط یک بنای قدیمی نیست بلکه بخشی از هویت لالهزار است و باید برای معرفی بیشتر آن به شهروندان و گردشگران برنامهریزی شود.
این خانه فقط یک لوکیشن سینمایی نیست
سارا از دیگر بازدیدکنندگان این مجموعه تاریخی، گفت: شاید بسیاری از مردم خانه اتحادیه را با نام خانه دایی جان ناپلئون بشناسند اما ارزش این بنا بسیار فراتر از حضور در یک مجموعه تلویزیونی است. این عمارت بخشی از تاریخ معماری و زندگی اجتماعی تهران را در خود جای داده و هر گوشه آن میتواند روایتگر بخشی از گذشته پایتخت باشد.
وی افزود: آنچه برای من جالب بود، حفظ جزئیات معماری قدیمی، سردر آجری و فضای حیاط این خانه است. امیدوارم چنین بناهایی فقط بهعنوان آثار تاریخی نگهداری نشوند، بلکه با برگزاری برنامههای فرهنگی و گردشگری، دوباره به زندگی شهری بازگردند تا نسل جوان نیز فرصت آشنایی با گذشته تهران را داشته باشد.
تهران بدون خانههای تاریخی، خاطراتش را از دست میدهد
حسین یکی دیگر از بازدیدکنندگان خانه اتحادیه، با بیان اینکه پیش از این فقط نام این عمارت را شنیده بود، گفت: همیشه تصور میکردم لالهزار فقط خیابانی قدیمی با چند سینما و مغازه خاطرهانگیز است اما نمیدانستم در دل این خیابان چنین خانه ارزشمندی باقی مانده است. وقتی وارد مجموعه شدم، معماری ساختمانها، حیاطهای قدیمی و حوضهای آن برایم بسیار جالب بود و احساس کردم برای لحظاتی به تهران چند دهه قبل برگشتهام.
وی افزود: متأسفانه بسیاری از خانههای قدیمی تهران در سالهای گذشته تخریب شدهاند و جای خود را به ساختمانهای جدید دادهاند. به نظرم خانه اتحادیه فرصتی برای شناخت گذشته شهر است و باید بیشتر معرفی شود. اگر این بناها حفظ نشوند، نسلهای آینده فقط میتوانند تهران قدیم را در عکسها و فیلمها ببینند.
از تماشای سریال تا قدم زدن در خانه تاریخی
امیر پیرمردی با موهای سپید و عصا به دست از دیگر بازدیدکنندگان این مجموعه، با اشاره به خاطرات خود از تماشای سریال «دایی جان ناپلئون» اظهار کرد: از سالها قبل این خانه را از طریق تلویزیون میشناختم و همیشه برایم جالب بود بدانم فضای واقعی لوکیشن این سریال چگونه است. وقتی متوجه شدم این همان خانهای است که بخشهایی از سریال در آن ساخته شده، تصمیم گرفتم از نزدیک آن را ببینم.
وی ادامه داد: چیزی که بیشتر از همه برایم جذاب بود، ترکیب خاطرات سینمایی با تاریخ واقعی این عمارت است؛ خانهای که هم در یک اثر ماندگار تلویزیونی حضور داشته و هم روزگاری شاهد رفتوآمد شخصیتهای مهم تاریخی بوده است. امیدوارم این مجموعه با معرفی بهتر و امکانات مناسبتر، به یکی از مقصدهای ثابت گردشگری تهران تبدیل شود تا افراد بیشتری با چنین گنجینههایی آشنا شوند.

خانه اتحادیه؛ آخرین بازمانده لالهزار قدیم در انتظار بازگشت به حافظه گردشگری تهران
رئیس ستاد گردشگری شهرداری تهران در حاشیه بازدید از خانه اتحادیه در گفتوگو با خبرنگار ایرنا با اشاره به ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی خیابان لالهزار و خانهباغ اتحادیه اظهار کرد: معرفی جاذبههای کمترشناختهشده پایتخت و بازگرداندن بناهای تاریخی به چرخه گردشگری از ظرفیتهایی است که میتواند به شناخت بهتر هویت تهران و توزیع متوازن گردشگران در مناطق مختلف شهر کمک کند.
امیر قاسمی با اشاره به اهمیت معرفی بناهای تاریخی و هویت فرهنگی محلههای قدیمی تهران اظهار کرد: پایتخت از ظرفیتهای متنوع تاریخی، فرهنگی و اجتماعی برخوردار است و معرفی این داشتهها نباید تنها به چند جاذبه شناختهشده محدود شود بلکه باید محلهها و بناهایی که بخشی از حافظه تاریخی شهر را تشکیل میدهند نیز در برنامههای گردشگری مورد توجه قرار گیرند.
وی با اشاره به جایگاه خیابان لالهزار در تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران افزود: لالهزار از جمله محدودههای تاریخی پایتخت است که در گذشته نقش مهمی در حیات فرهنگی و اجتماعی شهر داشته و بناهای باقیمانده در این محدوده میتوانند روایتگر بخشی از تحولات تهران باشند.
قاسمی خانهباغ اتحادیه را از جمله بناهای ارزشمند این محدوده دانست و گفت: چنین خانههایی علاوه بر ارزش معماری، حامل خاطرات و روایتهای تاریخی هستند و میتوانند به مقصدی برای آشنایی شهروندان و گردشگران با گذشته پایتخت تبدیل شوند.
رئیس ستاد گردشگری شهرداری تهران ادامه داد: خانههای تاریخی از جمله ظرفیتهایی هستند که با معرفی مناسب و برنامهریزی فرهنگی میتوانند در مسیر توسعه گردشگری شهری قرار گیرند و زمینه آشنایی نسل جوان با معماری، سبک زندگی و تاریخ اجتماعی تهران را فراهم کنند.
وی با تأکید بر ضرورت بهرهگیری از ابزارهای نوین در معرفی جاذبههای گردشگری خاطر نشان کرد: استفاده از فناوریهای دیجیتال و هوش مصنوعی میتواند به شناسایی و معرفی مکانهای کمترشناختهشدهای مانند بناهای تاریخی لالهزار کمک کند تا گردشگران علاوه بر جاذبههای مشهور، با بخشهای کمتر دیدهشده پایتخت نیز آشنا شوند.
قاسمی گفت: تهران مجموعهای از فرهنگها، اقوام، آیینها و جاذبههای تاریخی و اجتماعی ایران را در خود جای داده است و معرفی این ظرفیتها نیازمند مشارکت مردم، همکاری دستگاههای مختلف و استفاده از شیوههای نوین اطلاعرسانی است.

خانه اتحادیه؛ از روایت تاریخ تهران تا رؤیای احیای یک گذر فرهنگی در لالهزار
مدیر خانهموزههای سازمان زیباسازی شهر تهران نیز در گفت وگو با ایرنا با تأکید بر ضرورت حفاظت از میراث معماری و تاریخی پایتخت گفت: خانه اتحادیه فقط یک عمارت تاریخی نیست، بخشی از حافظه فرهنگی و اجتماعی تهران است که از تحولات سیاسی دوره قاجار تا تاریخ هنرهای نمایشی و تصویری ایران را در خود جای داده است.
به گفته او، احیای این خانه زمانی کامل خواهد شد که در کنار حفاظت از اصالت تاریخی و معماری آن، زمینه حضور جدیتر هنرمندان و جریان زندگی فرهنگی در مجموعه فراهم شود.
حامد مهربانی با اشاره به اهمیت خانههای تاریخی در حفظ هویت شهر اظهار کرد: من همیشه فکر میکنم تاریخ فقط آن چیزی نیست که در کتابها میخوانیم. بخش مهمی از تاریخ در مکانها زندگی میکند در خانهها، خیابانها، میدانها و حتی خاطراتی که مردم از یک محله دارند. شهر بدون این حافظه تاریخی، بخش مهمی از هویتش را از دست میدهد.
وی افزود: خانه اتحادیه برای من یکی از همین مکانهاست، جایی که میشود چند فصل متفاوت از تاریخ تهران را کنار هم دید. از مناسبات سیاسی دوره قاجار گرفته تا زندگی اجتماعی و اقتصادی خانوادههای سرشناس تهران و بعدتر، حضور این خانه در تاریخ هنر و فرهنگ عامه ایران.
مدیر خانهموزههای سازمان زیباسازی با اشاره به علاقه شخصی خود به این مجموعه گفت: من پیش از آنکه مسئولیت اداره خانهموزههای تهران را بر عهده بگیرم از علاقهمندان این خانه بودم و بارها به آن سر زده بودم. حالا از اینکه فرصتی برای خدمت به این مجموعه و دیگر خانههای تاریخی شهرم پیدا کردهام خوشحالم اما واقعیت این است که بیش از هر چیز احساس مسئولیت میکنم. ما میراثدار این مکانهای هویتبخش هستیم و باید آنها را با همه ارزشهای تاریخی و فرهنگیشان به نسلهای بعد بسپاریم.
خانهای با چند روایت از تاریخ تهران
مهربانی با اشاره به پیشینه تاریخی خانه اتحادیه توضیح داد: این مجموعه در دوره قاجار با نام علیاصغرخان اتابک، معروف به امینالسلطان، پیوند داشته است؛ سیاستمداری که در دوره سه پادشاه قاجار مقام صدارت را بر عهده داشت و سرانجام در جریان تحولات مشروطه کشته شد.
وی ادامه داد: در سال ۱۲۹۵ خورشیدی، حاجی اتحادیه، از تجار سرشناس آن دوره، مجموعه را از وارثان امینالسلطان خریداری کرد. خانه بعدها میان فرزندان او تقسیم شد و نام اتحادیه بر آن ماندگار شد. از اینجا به بعد، با فصل دیگری از تاریخ خانه مواجهیم؛ فصلی که با تجارت، مناسبات خانوادگی، شیوه زندگی اعیان شهری و تحولات اجتماعی تهران ارتباط دارد.
به گفته مهربانی، جذابیت خانه اتحادیه دقیقاً در همین لایههای متعدد تاریخی است؛ چراکه این مجموعه صرفاً یادگار یک شخصیت سیاسی یا یک خانواده نیست، بلکه بخشی از سرگذشت تهران را در خود نگه داشته است.
خانه اتحادیه؛ مجموعهای که در طول تاریخ شکل گرفته است
مدیر خانهموزههای سازمان زیباسازی در پاسخ به پرسشی درباره ویژگیهای معماری خانه اتحادیه گفت: به نظرم برای شناخت معماری این خانه، اول باید یک تصور رایج را کنار بگذاریم؛ اینکه فکر کنیم خانه اتحادیه یک عمارت واحد است که در یک دوره ساخته شده و تا امروز به همان شکل باقی مانده است. واقعیت این است که با مجموعهای روبهرو هستیم که در طول زمان شکل گرفته، گسترش پیدا کرده، تقسیم شده و تغییر کرده است.
وی افزود: در دوره مالکیت خاندان اتحادیه، با افزایش تعداد اعضای خانواده و تغییر نیازهای سکونتی، ساختمانهای تازهای به مجموعه اضافه شد. در مقاطعی هم بعضی ساختمانهای قدیمی تخریب شدند، تغییر کاربری دادند یا بهتدریج زیر لایههای جدید ساختمانی قرار گرفتند. به همین دلیل، آنچه امروز میبینیم حاصل یک فرایند تاریخی است، نه محصول یک طرح معماری واحد.
مهربانی ادامه داد: از این منظر، خانه اتحادیه را میتوان نمونهای ارزشمند از تحول معماری مسکونی تهران دانست، جایی که چند دوره معماری و چند شیوه زندگی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. در بخشهایی با معماری و تزئینات دوره قاجار مواجهیم، در بخشهایی دیگر میتوان تغییرات و ساختوسازهای دوره پهلوی اول را دنبال کرد و در کنار همه اینها، مداخلات حفاظتی و مرمتی دوره معاصر نیز بخشی از وضعیت امروز مجموعه را شکل دادهاند.
وی تأکید کرد: البته این لایهها را نباید با هم اشتباه گرفت. برای شناخت اصالت بنا لازم است بدانیم کدام بخش از گذشته باقی مانده، کدام قسمت در دورههای بعد تغییر کرده و کدام عنصر در جریان مرمت بازسازی شده است. به نظرم همین موضوع، خانه اتحادیه را برای پژوهشگران معماری و مرمت به مجموعهای بسیار قابل تأمل تبدیل میکند.

از آجرکاری و مقرنس تا هنر گچبری؛ جزئیاتی که باید با دقت دیده شوند
مهربانی در پاسخ به پرسشی درباره ارزشهای هنری و تزئینی بنا اظهار کرد: گاهی در بازدید از خانههای تاریخی، آنقدر مجذوب کلیت فضا میشویم که از جزئیات هنری آن غافل میمانیم درحالیکه بخشی از ارزش این بناها دقیقاً در همین جزئیات است. در خانه اتحادیه بهویژه هنر آجرکاری برای من بسیار چشمگیر است.
وی با اشاره به سردر تاریخی مجموعه گفت: سردر خانه اتحادیه یکی از ارزشمندترین عناصر معماری آن است. در این بخش، نمونههای قابل توجهی از آجرکاری تزئینی، آجرهای تراشخورده و نقشدار، نقوش اسلیمی و مقرنسکاری را میبینیم. مقرنسکاری چهارکاسهای، ستونهای نیمگردِ توکار در دو سوی ورودی، قرنیز آجری بخش فوقانی، قوس تزئینی بالای ورودی و قاب تزئینی مرتبط با اسمای الهی، از جزئیاتی هستند که ارزش هنری این سردر را دوچندان میکنند.
مدیر خانهموزههای سازمان زیباسازی افزود: وقتی به این جزئیات نگاه میکنیم، متوجه میشویم که آجر در معماری ایرانی فقط یک مصالح ساختمانی نبوده است. معمار و هنرمند با همین مصالح، نقش و حجم و سایه ایجاد کرده و به ورودی بنا شخصیت بخشیده است. این ظرافتها حاصل دانشی است که در طول نسلها شکل گرفته و حفظ آنها به همان اندازه حفاظت از کلیت ساختمان اهمیت دارد.
وی همچنین به هنر گچبری در مجموعه اشاره کرد و گفت: گچبریهای خانه اتحادیه نیز بخش مهمی از ارزش هنری آن هستند. در نمای بیرونی بعضی ساختمانها، سردر عمارتها و فضاهای داخلی اتاقها میتوان نمونههایی از گچبریهای پرکار و تزئینات متأثر از شیوههای دوره قاجار را دید. این تزئینات فقط برای زیبایی نیستند؛ بخشی از زبان معماری آن دورهاند و درباره سلیقه هنری، جایگاه اجتماعی و شیوه ساختوساز زمان خودشان اطلاعاتی به ما میدهند.
مهربانی با تأکید بر ضرورت شناخت و حفاظت از این عناصر افزود: برای من مهم است که بازدیدکننده فقط از کنار این آثار عبور نکند. باید بتوانیم درباره آنها روایت کنیم؛ اینکه چه چیزی میبیند، چرا ارزشمند است و چه مهارتی پشت خلق آن قرار داشته است. به نظرم یکی از وظایف خانهموزهها همین است که چشم مخاطب را به دیدن جزئیاتی عادت بدهند که شاید در زندگی روزمره کمتر به آنها توجه میکنیم.
حوضخانه و باغ؛ بخشی از تجربه معماری خانه اتحادیه
مهربانی با اشاره به دیگر فضاهای ارزشمند مجموعه گفت: حوضخانه یکی از فضاهای مهم تاریخی خانه اتحادیه است. بهویژه طاقبندی آن از نظر معماری ارزش توجه دارد. این فضاها یادآور دورهای هستند که معماری، آسایش و شیوه زندگی ساکنان را با توجه به اقلیم و امکانات زمان خود سامان میداد.
وی افزود: اما به نظرم برای شناخت خانه اتحادیه نباید فقط به ساختمانها نگاه کنیم. اینجا یکی از نمونههای معدود باقیمانده از خانهباغهای تاریخی محدوده لالهزار است و بخش مهمی از هویت آن در ارتباط میان عمارتها و فضای باغ شکل میگیرد.
مدیر خانهموزههای سازمان زیباسازی ادامه داد: خانه اتحادیه چند حیاط اصلی دارد و هرکدام از این فضاها را میتوان از منظر معماری و طراحی منظر بررسی کرد. نسبت ساختمانها با حوضها و مسیرهای حرکت، نحوه دیدهشدن عمارتها از نقاط مختلف باغ، نقش آب در تجربه بصری و فضایی مجموعه و حتی پوشش گیاهی و درختان تاریخی آن، همگی موضوعاتی هستند که ارزش مطالعه دارند.
وی اظهار کرد: یکی از ویژگیهای جالب مجموعه این است که ساختمانهای مستقل خانوادگی، در دورههایی از تاریخ، در ارتباط با یک فضای باز مشترک قرار داشتهاند. همین نسبت میان خانه و باغ، چیزهای زیادی درباره شیوه زندگی و مناسبات خانوادگی گذشته به ما میگوید.
مهربانی با اشاره به پیوند تاریخی این مجموعه با محدوده لالهزار گفت: برای شناخت خانه اتحادیه باید کمی از دیوارهای آن فراتر برویم و به تاریخ باغ لالهزار هم توجه کنیم. این خانه بخشی از پهنه تاریخی باغ لالهزار بوده و سرگذشت آن با تغییرات این محدوده پیوند دارد؛ تغییراتی که طی آن باغهای سلطنتی و اعیانی بهتدریج جای خود را به خیابانها، خانهها و مراکز تجاری و فرهنگی دادند.
وی افزود: به همین دلیل، مطالعه خانه اتحادیه فقط مطالعه یک خانه نیست؛ میتواند راهی برای شناخت بخشی از روند دگرگونی کالبدی و اجتماعی تهران باشد. به نظرم این ظرفیت برای پژوهشگران تاریخ شهر، معماری، شهرسازی و طراحی منظر بسیار ارزشمند است.
معماری خانه؛ بستری برای تجربههای تازه هنری
مهربانی با تأکید بر پیوند میان ویژگیهای معماری خانه و ظرفیتهای فرهنگی آن گفت: از نظر من، معماری این خانه فقط چیزی برای تماشا کردن نیست. خود فضا ظرفیت هنری دارد. حرکت میان حیاطها و عمارتها، تغییر نور و سایه، قابهایی که درها و پنجرهها میسازند و نسبت فضاهای باز و بسته، امکاناتی برای تجربههای هنری فراهم میکند.
وی افزود: بهخصوص برای هنرهای نمایشی و روایتمحور، این ویژگیها بسیار ارزشمند است. میتوان تصور کرد که یک روایت نمایشی چگونه از یک حیاط آغاز شود، در فضای دیگری ادامه پیدا کند و مخاطب را در مسیر خود با تاریخ و معماری خانه همراه سازد. البته هر نوع استفاده هنری باید با ملاحظات حفاظتی و ظرفیت واقعی بنا سازگار باشد.
خانهای که در حافظه تصویری چند نسل ماندگار شد
مهربانی با اشاره به جایگاه خانه اتحادیه در تاریخ هنرهای تصویری ایران گفت: «یکی از مشهورترین فصلهای تاریخ معاصر خانه اتحادیه، ارتباط آن با مجموعه تلویزیونی داییجان ناپلئون است. در دهه ۵۰، ناصر تقوایی بخشهایی از این مجموعه ماندگار را در خانه و باغ اتحادیه فیلمبرداری کرد.
وی افزود: بعد از پخش سریال، خانه در حافظه عمومی بسیاری از ایرانیان با نام خانه داییجان ناپلئون شناخته شد. این اتفاق مهمی است؛ چون نشان میدهد یک مکان تاریخی چگونه میتواند از طریق هنر وارد حافظه جمعی مردم شود.
به اعتقاد مدیر خانهموزههای سازمان زیباسازی، این وجه از هویت خانه اهمیت ویژهای دارد زیرا مجموعه علاوه بر تاریخ معماری و زندگی اجتماعی تهران، بخشی از تاریخ تلویزیون و روایت تصویری ایران را نیز در خود جای داده است.
از تجربه جشنواره تئاتر شهر تا ایده خانهای برای هنرمندان
مهربانی که از فعالان جدی حوزه هنرهای نمایشی به شمار میرود، درباره تأثیر تجربههای هنری خود بر نگاهش به آینده خانه اتحادیه گفت: من سالهاست در حوزه هنرهای نمایشی فعالیت میکنم و ارتباطم با این فضاها صرفاً از جایگاه مدیریتی نیست.
وی افزود: اتفاقاً سال گذشته که مسئولیت دبیری اجرایی هفتمین جشنواره تئاتر شهر را بر عهده داشتم، بخشی از برنامههای جنبی جشنواره از جمله نشستها و کارگاههای تخصصی را در همین خانه اتحادیه برگزار کردیم. برای من آن تجربه بسیار جالب بود. میدیدم که حضور هنرمندان، دانشجویان و فعالان تئاتر در این فضا چه کیفیت متفاوتی به نشستها و گفتوگوها میدهد. انگار خود خانه هم در رویداد مشارکت داشت.
مهربانی ادامه داد: از همان زمان، بیش از گذشته به این فکر میکردم که چنین فضاهایی نباید صرفاً محل برگزاری چند برنامه مناسبتی باشند. این خانهها میتوانند به پاتوقهای جدی فرهنگی و هنری تبدیل شوند؛ جاهایی که هنرمندان در آنها دیدار کنند، گفتوگو کنند، ایده بپرورانند و حتی آثار تازه خلق کنند.
وی تأکید کرد: البته این به معنای تبدیل یک بنای تاریخی به سالن عمومی رویدادها نیست. اتفاقاً باید میان فعالیت فرهنگی و حفاظت از میراث تاریخی تعادل دقیقی برقرار کنیم. هر برنامهای مناسب هر فضایی نیست و شأن تاریخی و ظرفیت حفاظتی بنا باید مبنای تصمیمگیری باشد.
خانه طهران؛ از نمایش مفاخر تا میزبانی رویدادهای هنری
مدیر خانهموزههای سازمان زیباسازی درباره فعالیتهای امروز این مجموعه توضیح داد: خانه اتحادیه امروز با عنوان خانه طهران شناخته میشود و در کنار کارکرد موزهای، یک مرکز فرهنگی چندمنظوره نیز هست. یکی از بخشهای شناختهشده خانه، نمایشگاه دائمی سردیسها و پیکرههای هایپررئال مفاخر بزرگ ایران است که بازدید از آن برای علاقهمندان آزاد است. به همین دلیل، گاهی از این مجموعه با عنوان خانه مفاخر نیز یاد میشود.
وی افزود: اما فعالیتهای خانه به این بخش محدود نیست. در طول سال، نمایشگاههای نقاشی، طراحی و تصویرسازی، نشستهای فرهنگی و هنری، اجراهای نمایشی و برنامههای مرتبط با تاریخ و هویت تهران در اینجا برگزار میشود.
مهربانی با اشاره به برخی رویدادهای اخیر گفت: برای نمونه، در مهرماه گذشته و همزمان با هفته تهران، میزبان رویداد ششروزه «تهران، شهر ایستاده» بودیم که مجموعهای از فعالیتها، از نمایش فیلمهای کوتاه و بلند داستانی و مستند گرفته تا نمایشهای روحوضی و نمایشگاه عکس را شامل میشد.
وی ادامه داد: همچنین نمایشگاه تصویرسازی «اگر میشد صدا را دید»، شامل آثار برگزیده جشنواره «آیینه دوران» با الهام از اشعار استاد محمدرضا شفیعی کدکنی، در این مجموعه برگزار شد.
به گفته وی، حضور دانشجویان معماری، مرمت، شهرسازی و رشتههای هنری نیز از ظرفیتهای مهم خانه اتحادیه است زیرا خانهموزهها باید علاوه بر بازدید، فضایی برای یادگیری، تجربه و گفتوگو باشند.

احیای خانه اتحادیه، حاصل سالها تلاش و پیگیری جمعی است
مهربانی با اشاره به فراز و نشیبهای حفاظت از خانه اتحادیه گفت: اگر تاریخ معاصر این خانه را مرور کنیم، میبینیم که حفظ آن اصلاً کار سادهای نبوده است. مجموعه دورههایی از فرسودگی، تغییرات کالبدی و مشکلات حقوقی را پشت سر گذاشته و حتی موضوع خروج آن از فهرست آثار ملی و نگرانی درباره آینده بنا، در مقطعی به یکی از دغدغههای جدی دوستداران میراث فرهنگی تهران تبدیل شده بود.
وی افزود: در دهه ۹۰، سازمان زیباسازی شهر تهران مجموعه را تملک کرد و فرایند مرمت و احیای آن با اتکا به اسناد تاریخی، تصاویر قدیمی و روایتهای خاندان اتحادیه آغاز شد.
مدیر خانهموزههای سازمان زیباسازی با قدردانی از تلاشهای صورتگرفته در سالهای گذشته اظهار کرد: به نظرم اینجا باید از کسانی یاد کنیم که در این سالها برای حفظ خانه تلاش کردهاند. مدیران پیشین سازمان زیباسازی، کارشناسان و مرمتگران، گروههای مردمی فعال در حوزه میراث فرهنگی و دوستداران خانههای تاریخی تهران، هرکدام سهمی در این مسیر داشتهاند.
وی ادامه داد: گاهی وقتی سرگذشت این تلاشها را میشنوم، بیشتر متوجه میشوم که حفظ یک بنای تاریخی چقدر به صبوری، پیگیری و احساس مسئولیت جمعی نیاز دارد. اگر امروز این خانه پابرجاست و مردم میتوانند در آن قدم بزنند، نتیجه همین تلاشهای مستمر است.
مهربانی همچنین از تلاشهای مدیر فعلی خانه اتحادیه قدردانی کرد و گفت: لازم میدانم از همکاران خودمان، بهویژه خانم محبتخو، مدیر فعلی خانه اتحادیه، یاد کنم. ایشان از سالها پیش و در چند دوره مدیریتی مسئولیت این مجموعه را بر عهده داشتهاند و شناخت و تجربه ارزشمندی درباره خانه دارند. چنین تجربهای برای حفاظت و اداره یک مجموعه تاریخی بسیار مغتنم است.
رؤیای احیای یک گذر فرهنگی در لالهزار
مدیر خانهموزههای سازمان زیباسازی با اشاره به برنامههای آینده این مجموعه گفت: با وجود همه اقداماتی که انجام شده، هنوز بخشهایی از خانه اتحادیه نیازمند مرمت جدی است. ما در تلاشیم با بررسی ظرفیتهای مختلف از جمله مشارکت بخش خصوصی در چارچوب ضوابط میراث فرهنگی، زمینه تکمیل مرمت و احیای مجموعه را فراهم کنیم.
وی افزود: یکی از موضوعاتی که برای من اهمیت زیادی دارد، پیوند دادن ظرفیتهای فرهنگی خانه اتحادیه با احیای تماشاخانه تاریخی نصر در خیابان لالهزار است. تماشاخانه نصر فاصله چندانی با این خانه ندارد و یکی از مکانهای مهم در تاریخ هنرهای نمایشی ایران است.
مهربانی ادامه داد: به نظرم اگر بتوانیم در کنار تکمیل احیای خانه اتحادیه، زمینه مرمت ضروری و بهرهبرداری فرهنگی مرحلهای از تماشاخانه نصر را نیز فراهم کنیم، فرصت ارزشمندی برای شکلگیری یک ارتباط فرهنگی میان این دو مکان تاریخی به وجود میآید.
مهربانی که سابقه جدی در هنرهای نمایشی دارد، گفت: من به واسطه سالها فعالیتم در تئاتر، به این موضوع علاقه و حساسیت ویژهای دارم. دوست دارم از نخستین و جدیترین استفادهکنندگان این فضاها، خود اهالی هنر باشند؛ بهویژه کسانی که در حوزه هنرهای روایتمحور، مانند تئاتر و سینما، فعالیت میکنند.
وی افزود: تصور من این است که خانه اتحادیه و تماشاخانه نصر، در کنار دیگر ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی لالهزار، میتوانند به شکلگیری یک گذر فرهنگی زنده کمک کنند؛ گذری که هم گذشته تهران را روایت کند و هم جایی برای خلق آثار و تجربههای تازه هنری باشد.
وی تأکید کرد: تحقق چنین ایدهای نیازمند بررسیهای فنی، تأمین منابع، همکاری بخشهای مختلف و رعایت الزامات حفاظتی بناهای تاریخی است.
حفاظت از میراث تاریخی، بدون جدا کردن آن از زندگی مردم
مهربانی با تأکید بر ضرورت پیوند میان حفاظت و بهرهبرداری فرهنگی از بناهای تاریخی گفت: به نظرم نخستین وظیفه ما، حفاظت مسئولانه از این میراث است. ما حق نداریم به بهانه فعالیت فرهنگی، اصالت یک بنای تاریخی را مخدوش کنیم؛ همانطور که نباید به بهانه حفاظت، آن را از زندگی مردم جدا کنیم. مسئله اصلی پیدا کردن نسبت درست میان این دو است.
وی افزود: من دوست دارم خانههای تاریخی تهران، در عین اینکه با دقت و حساسیت حفاظت میشوند، دوباره وارد زندگی مردم شوند. بچهها و نوجوانان به آنها بیایند، هنرمندان در آنها کار کنند، پژوهشگران دربارهشان گفتوگو کنند و شهروندان احساس کنند این مکانها بخشی از دارایی فرهنگی خودشان است.
مدیر خانهموزههای سازمان زیباسازی خاطرنشان کرد: خانه اتحادیه برای من نمونه روشنی از چنین ظرفیتی است، خانهای که تاریخ سیاسی و اجتماعی، معماری، ادبیات و هنر در آن به هم رسیدهاند. اگر بتوانیم این لایههای مختلف را بهدرستی بشناسیم و روایت کنیم، خانه اتحادیه فقط یادگاری از تهران قدیم نخواهد بود؛ میتواند همچنان در ساختن فرهنگ و خاطرات تهران امروز و فردا نقش داشته باشد.
نوشتن دیدگاه جدید