در پاییز سال ۳۳۰ پیش از میلاد ، همزمان با فروپاشی تدریجی ساختار سیاسی شاهنشاهی هخامنشی ، شهر ری به یکی از کانون های حساس تحولات نظامی ایران بدل شد .
همشهری آنلاین - زهرا بلندی : اسکندر مقدونی که پس از پیروزیهای تعیین کننده بر داریوش سوم در نبردهای ایسوس و گوگمل ، با سرعتی چشمگیر در تعقیب واپسین شاه هخامنشی به سوی شرق پیش می رفت ، پس از خروج از هگمتانه در مدتی کوتاه خود را به ری رساند.
نخستین نبرد شهری و خیابانی در تاریخ ایران
(( علیرضا کورش لی )) ری پژوه که اخیراً در خصوص حمله اسکندر مقدونی به ری تحقیقاتی داشته است ، با بیان اینکه منابع کلاسیک ، ازجمله گزارش آریان ، این پیشروی را یکی از سریع ترین حرکت های نظامی جهان باستان توصیف کرده اند ، درباره وضعیت ری در آن برهه تاریخی توضیح می دهد : (( ری در آن زمان شهری آباد ، پر جمعیت و برخوردار از اهمیت راهبردی بود و از سوی دیگر ، گلوگاه ارتباطی فلات مرکزی با گذرگاه های خزر و مسیرهای منتهی به شرق ایران محسوب می شد .
همین موقعیت ، این شهر را به نقطهای کلیدی در مسیر تعقیب داریوش سوم تبدیل کرده بود .
با این حال ، ورود سپاه مقدونی به ری بهمعنای تسلیم بیدرنگ شهر نبود . ))
کورش لی ادامه می دهد : (( بر پایه روایتهای تاریخی و تحلیلهای انجام شده جدید ، بخشی از مردم ری در برابر نیرو های اسکندر دست به مقاومتی سازمان یافته زدند ؛ مقاومتی که از آن به عنوان یکی از نخستین نمونه های نبرد شهری و خیابانی در تاریخ ایران و جهان یاد می شود . این درگیری نه در قالب آرایش کلاسیک میدان نبرد ، بلکه در کوچه ها ، خانهها و فضا های درونی شهر شکل گرفت . مدافعان بهجای مقابله مستقیم با ارتشی منظم و مجهز ، از شیوه هایی بهره بردند که امروزه با عنوان جنگ نامنظم یا پارتیزانی شناخته میشود . ))
این ریپژوه می افزاید : (( ساختار شهری ری در این زمان شامل دژ های دفاعی ، گذرگاه های تنگ ، و فضا های زیرزمینی بود که امکان اجرای تاکتیکهای غافل گیرانه را فراهم می کرد . پژوهش های انجام شده حاکی است گروههایی از ساکنان با استفاده از همین فضاها ، حملات کوتاه و ضربتی علیه نیرو های مقدونی طراحی و اجرا کردند . نبرد خانه به خانه، درگیری پشت بام ها و بهره گیری از محیط شهری ، شرایطی متفاوت از نبردهای میدانی برای سپاه اسکندر ایجاد کرد . برخی منابع حتی از وارد آمدن خساراتی به نیروهای مهاجم و توقف موقت حرکت آنان سخن گفتهاند . ))
از یک نبرد باستانی تا یک روایت ماندگار
براساس پژوهش های تطبیقی گاه شماری ، روز ۱۲ اکتبر ۳۳۰ پیش از میلاد ، برابر با ۲۰ مهر ماه ، بهعنوان زمان وقوع این مقاومت ثبت شده است . این ری پژوه با استناد به این موضوع نظرش را اینگونه ابراز میکند : (( این تاریخ باید بهعنوان (( روز مقاومت ری )) معرفی شود ؛ روزی که بازتابی از ایستادگی مردمی در برابر یکی از قدرتمند ترین سپاهیان جهان باستان بهشمار می رود ؛ چرا که در ادامه درگیری ها ، شماری از مدافعان پس از وارد آوردن ضربات اولیه ، از مسیر های کوهستانی به سمت شرق عقب نشینی کردند . این اقدام نشان می دهد مقاومت ری نه تنها صرفاً واکنشی هیجانی محسوب نمیشد ، بلکه از نوعی تدبیر دفاعی برخوردار بود . در عین حال ، اسکندر نیز برخلاف برخی دیگر از شهرها ، سیاست تخریب کامل را در ری به کار نگرفت و کوشید منطقه را با احتیاط بیشتری تثبیت کند ؛ امری که می تواند ناشی از اهمیت راهبردی این چهارراه ارتباطی باشد . ))
کورش لی نتایج این واقعه را اینگونه توصیف می کند : (( از منظر سیاسی و نظامی ، تصرف ری به اسکندر امکان داد مسیرهای ارتباطی شرق ایران را در اختیار بگیرد و تعقیب بقایای گروه های مقاومت هخامنشی را ادامه دهد . با این حال ، رویداد های این شهر نشان داد که حتی در واپسین ماه های اقتدار هخامنشیان ، کانون های مقاومت مردمی همچنان فعال بوده اند . مقاومت مردم ری را میتوان نمونه ای از پیوند هویت شهری با دفاع از سرزمین دانست ؛ روایتی که نشان می دهد این شهر در تاریخ صرفاً محل عبور سپاهیان اسکندر نیست ، بلکه مکانی است برای ایستادگی مردمانی که در بزنگاه های سرنوشت ساز ، نقش خود را ایفا کردهاند . باز خوانی این رخداد ، افزون بر اهمیت نظامی ، در بازتعریف حافظه تاریخی و هویت فرهنگی ری و ایران جایگاهی قابل تأمل دارد . ))
زندگی زیرزمینی مردم ری در دوران بحران
زندگی زیرزمینی و مخفیانه مردم ری در روزگار باستان ، جلوه ای از سازگاری هوشمندانه آنان با ناامنی های پی در پی این شهر کهن است .
علیرضا کورش لی با بیان اینکه ری ( در منابع باستانی با نام (( رغه )) نیز شناخته می شود ) ، به دلیل قرار گرفتن در گلوگاه راه های تجاری فلات ایران ، همواره در معرض هجوم اقوام مهاجم و کشمکش های سیاسی بود ، می گوید : (( بر پایه تحلیلهای مطرحشده در کتاب (( ملک ری )) ، همین شرایط تاریخی سبب شکل گیری شبکهای از فضا های دست ساز و پناهگاه های زیر بافت مسکونی ظاهری شهر شد . در دوره اشکانیان و سپس ساسانیان ، مهارت در معماری زیر زمینی به اوج رسید . این فضاها معمولاً در عمق چندمتری زمین حفر می شدند و شامل دالان های باریک ، اتاقک های تو در تو ، انبار های ذخیره غله و چاههای تهویه بودند . طراحی پیچ در پیچ راهرو ها ، علاوه بر استتار ورودی ها ، حرکت مهاجمان را دشوار می کرد . برخی ورودی ها در کف خانه های مخروبه ظاهری یا حیاطها پنهان میشد تا در مواقع خطر ، خانواده ها بتوانند بی درنگ به زیر زمین پناه ببرند . ))
کورش لی ادامه می دهد : (( کارکرد این سازه ها صرفاً دفاعی نبود ؛ شواهد نشان می دهد که در دوره های بی ثباتی طولانی ، بخشی از زندگی روزمره نیز به زیر زمین منتقل می شد . نگهداری اشیای ارزشمند ، برگزاری آیین های مذهبی در خفا و حتی تولیدات کارگاهی کوچک ، در این فضا ها انجام می گرفت . بهره گیری از خاک مقاوم منطقه و آشنایی دقیق با لایههای زمین شناختی ، پایداری این ساختارها را تضمین می کرد . بدین سان ، زندگی زیر زمینی در ری باستان نه نشانه ضعف بلکه بیانگر تدبیر ، انسجام اجتماعی و تلاش مردم برای حفظ زندگی و هویت فرهنگی خود در دل بحرانها بود . ))
نوشتن دیدگاه جدید